آینده علم و نقش آن در زندگی روزمره ما؛ از فناوری تا سلامت
۱۰ نوامبر روز جهانی علم؛ روزی برای تجدید عهد با علم و آینده بشر؛ اعتماد، تحول و فردا
یکتا فراهانی
در جهانی که تغییرات سریع فناوری، بحرانهای اقلیمی و چالشهای اجتماعی همهجانبه شدهاند، علم نه یک گزینه بلکه ضرورت راهبری آینده است. ۱۰ نوامبر، فرصتی است تا ما بهعنوان شهروندان، نقش علم را در زندگی روزمرهمان بازنگری کنیم و پیمانی تازه با دانش ببندیم.
مرکز زندگی اجتماعی
روز جهانی علم برای صلح و توسعه که هر سال در ۱۰ نوامبر برگزار میشود، نمادی است از تلاش بشر برای پیوند میان علم، جامعه و آینده. این روز از سوی یونسکو به رسمیت شناخته شده تا به ما یادآوری کند که علم فقط در لابراتوارها و دانشگاهها نیست؛ علمی که مردم را توانمند میکند، سلامت را ارتقا میدهد، فناوری را به خدمت زندگی میگیرد و محیطزیست را محافظت میکند، همان علمی است که باید در مرکز زندگی اجتماعی باشد.
در عصر کنونی که اعتماد به علم زیر سوال است، شعار امسال این رویداد — «اعتماد، تحول و فردا: علمی که برای سال ۲۰۵۰ نیاز داریم» — ما را به تأمل در رابطه علم و جامعه و نقش ما در آن فرامیخواند.
ریشه و تاریخچه روز جهانی علم
یونسکو در سال ۲۰۰۱ با تصویب رسمی، ۱۰ نوامبر را بهعنوان روز جهانی علم برای صلح و توسعه (World Science Day for Peace and Development) برگزید، و اولین جشن جهانی آن در سال ۲۰۰۲ برگزار شد.
خاستگاه این تصمیم با کنفرانس جهانی علم ۱۹۹۹ بود که در بوداپست برگزار شد؛ در آن کنفرانس تأکید شد علمی که در دانشگاهها تولید میشود باید به جامعه بازگردد و نابرابری دسترسی به علم کاهش یابد.
از آن زمان تاکنون، در بیش از صد کشور، رویدادها، نشستها، نمایشگاهها و برنامههای ارتباط بین علم و جامعه برگزار میشود تا فاصله میان علوم و زندگی عمومی کمتر شود.
شعار ۲۰۲۵: اعتماد، تحول و فردا
چشمانداز امسال بر محور «اعتماد، تحول و فردا: علمی که برای ۲۰۵۰ نیاز داریم» قرار دارد. این شعار یک دعوت است به تأمل درباره اینکه چگونه میتوان اعتماد جامعه به علم را تقویت کرد؟ چه تحولاتی در روشها، سیاستها و ساختارهای دانشگاهی و پژوهشی باید صورت گیرد تا علم به طور مؤثر به خدمت بشر درآید و چه علمی برای دهههای آینده لازم داریم تا در مواجهه با بحرانهای اقلیمی، بهداشت، انرژی و فناوری، تابآوری بشر را افزایش دهیم؟
این شعار همچنین در چارچوب دهه بینالمللی علوم برای توسعه پایدار (۲۰۱۴–۲۰۳۳) قرار میگیرد که توسط مجمععمومی سازمان ملل تصویب شده است و بر پیوند علم، سیاست و جامعه تأکید دارد.
علم در زندگی روزانه ما
توجه داشته باشیم علم در هر گوشه زندگی ما حضور دارد؛ در تلفن همراهی که با آن پیام میدهیم، در دارویی که مصرف میکنیم، در انرژی که خانههایمان را گرم میکند، در غذایی که میخوریم و در تلاش برای مقابله با بیماریها و بحرانهای محیطی.
اما آگاهی عمومی درباره اینکه چگونه علم پشت پرده این فناوریها کار میکند، اغلب ضعیف است. روز جهانی علم فرصتی است تا ارتباط بین «عالمان به علم و آگاهی» و «مردم عادی» را مستحکمتر کنیم.
مثلاً:
آموزش عمومی و همگانی: برگزاری کارگاه، سمینار، تجربهسازی ساده برای نشاندادن فرآیند علمی
مراکز علم و موزهها: بازدیدها و نمایشگاه تعاملی درباره فناوری، محیطزیست، نجوم
رسانه و ارتباطات علمی: انتشار مقالات و گزارشهای علمی به زبان ساده و جذاب
پویشهای اجتماعی: تشویق مردم به مشارکت، طرح پرسش و مکالمه درباره موضوعات علمی
برای اینکه روز علم واقعاً اثرگذار باشد، باید موانع پیش روی علم، دانشگاه، جامعه و همچنین نقش مردم را در این میان بشناسیم.
نقش مردم
روز علم فقط روزی برای دانشمندان نیست و هر فرد عادی هم میتواند سهمی داشته باشد:
مشارکت در رویدادهای علمی در شهر یا مدرسه
مطالعه و اطلاع از دستاوردهای علمی و پرسش درباره آنها
حمایت از نهادهای علمی و سیاستهای دولتی که بودجه و زیرساخت علم را تقویت میکنند
گفتوگو اجتماعی درباره تأثیر علم بر زندگی، اخلاق فناوری و آینده
چشمانداز آینده
اگر شعار امسال بهدرستی اجرا شود، ممکن است در سالهای آتی شاهد تغییراتی باشیم مانند:
سیاستگذاریهایی که بر اساس شواهد علمی طراحی میشوند
حمایت بیشتر از پژوهشهای بنیادی که پشتیبان نوآوریهای کاربردیاند
افزایش اعتماد عمومی به علم و کاهش شکاف میان دانشمندان و جامعه
همکاریهای بینالمللی علمی برای پاسخ به چالشهای جهانی؛ مانند تغییر اقلیم، بیماریها و امنیت غذایی
